میراتی مام جەلال، لە ئاگربەستی ١٩٩٣وە تا چەکدانانی ٢٠٢٥

ئەرسەلان مەحمود

لە ١١ی تەمموزی ٢٠٢٥، کاتێک شاندی پارتی DEM دوای دیدار لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان، لەگەڵ ئەردۆغان کۆبوونەوە، پارتی کرێکارانی کوردستان لە ئەشکەوتی جاسەنەی سنووری قەزای دووکان لە پارێزگای سلێمانی – هەرێمی کوردستان، خەریکی ئامادەکاری بوون بۆ جێبەجێکردنی یەکەم هەنگاوی پرۆسەی چەکدانان. لێرەدا پرسیارێکی گەورە سەرهەڵدەدا: چۆن گەیشتینە ئێرە؟ وەڵامەکە لە میراتی سەرۆک “مام جەلال تاڵەبانی”دا دەردەکەوێ، ئەو سەرکردە مەزنەی کە بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ ڕۆڵی نێوەندگیری گێڕا و بەردی بناغەی ئەم پرۆسەیەی دانا کە ئەمڕۆ دەیبینین.

ئەمڕۆ، کە PKK بڕیاری کۆتاییهێنان بە خەباتی چەکداری ٤٠ ساڵەی خۆی دەدات و ئامادەی هەڵوەشاندنەوەیە، ناکرێت ئەو ڕێگە درێژ و دژوارە لەبیر بکەین کە دەمانگەیەنێتە ئەمڕۆ و ئێرە. لە کۆنگرەی ١٢ی PKK کە لە مایسی ٢٠٢٥ تێیدا بڕیاری کۆتاییهێنان بە ململانێی سیاسی و سەربازی درا، تا دەستپێکردنی پرۆسەی چەکدانان، هەموو ئەمانە ڕیشەیان لە هەوڵە پێشەنگەکانی سەرۆک مام جەلال’دا هەیە.

چیرۆکێک لە بارئیلیاسەوە تا ئیمراڵی: -سەرەتای ڕێگەیەکی درێژ
کاتێک سەرۆک مام جەلال لە ١٧ی ئازاری ١٩٩٣ لە کۆنفرانسی ڕۆژنامەوانی بارئیلیاس لوبنان ئامادەبوونی خۆی لە ڕاگەیاندنی یەکەم ئاگربەستی یەکلایەنەی PKK نیشاندا، زۆر کەس پێیان وابوو ئەمە تەنها هەوڵێکی کاتییە. بەڵام مام جەلال شتێکی تری لە مێشکدا بوو – بینینێکی ستراتیژی بۆ چارەسەری درێژخایەن. ئەم ئاگربەستە مێژووییە کاریگەری قووڵی هەبوو. بۆ یەکەم جار، PKK دەستی لە داواکاری سەربەخۆیی هەڵگرت و ڕوویکردە خۆبەڕێوەبەری. ئەمە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بوو لە فەلسەفەی سیاسی PKK کە دواتر بووە بناغەی هەموو دانوستانەکانی داهاتوو، تەنانەت ئەوانەی ئەمڕۆش.

تراژیدیای دەرفەتێکی لەدەستچوو
یەکەم تەحەددای بەردەم بەردەوامی ئاگربەست و درێژە کێشانی پرۆسەکە بەرەو هەنگاوەکانی دواتر تەنها ڕۆژێک دوای مردنی ناوەختی تورگوت ئۆزاڵ “١٧ی نیسانی ١٩٩٣” کە مام جەلال لە ڕێیەوە بوونیادی نابوو، دەستپێکرد، ئۆزاڵ تا ئەوساکە تاکە سەرۆکی تورکیا بوو کە بە ڕاستی ئامادەی چارەسەری سیاسی بوو. لەدەستدانی ئەو، ڕێک واتای گەڕانەوەی تورکیا بۆ گرتنەوەبەری ڕێگەی سەربازی، کە هەروایشی کرد. بەڵام مام جەلال دەستبەردار نەبوو. لە جیاتی ئەوەی تووڕە بێت، یان نائومێد بێت، وەک دیپلۆماتێکی بەئەزموون، دەستی کرد بە دروستکردنی کاناڵی نوێی پەیوەندی و دۆزینەوەی هاوبەشی نوێ.

قۆناغە کاریگەرەکان – لە تاکتیکەوە بۆ ستراتیژ
لە نێوان ساڵانی ١٩٩٥-١٩٩٦ “مام جەلال” ڕۆڵی سەرەکی گێڕا لە هێنانە ئاراوە و پشتگیری دووەم ئاگربەستی یەکلایەنەی PKK. ئەمە نیشانەی بەردەوامی پابەندبوونی بوو بە چارەسەری ئاشتیانە، سەرەڕای هەموو ئاستەنگەکان. لە ١٩٩٩دا، گەورەترین سەرکەوتنی پراکتیکی بەدەستهێنا کاتێک توانی PKK ڕازی بکات بۆ کشانەوە لە چیاکانی قۆپی-قەرەداغ. ئەمە نیشانەیەکی ڕوون بوو کە PKK متمانەی بە نێوەندگیری مام جەلال هەیە و ئامادەیە هەنگاوی گەورە هەڵبگرێت.

سەرەڕای واژۆکردنی ڕێککەوتنامەی “واشنتۆن – ١٩٩٨” کە بڕگەیەکی تێدابوو بۆ سنووردارکردنی چالاکییەکانی PKK، مام جەلال بە زیرەکی و وردبینییە هەمیشەییەکەی ڕێککەوتنەکەی بەکارهێنا وەک دەرفەتێک بۆ زیاتر کارکردن لەسەر پرۆسەی ئاشتی. لە ڕێگەی پەرەپێدانی پەیوەندییەکانییەوە لەگەڵ یەکێتیی ئەوروپا، بە قایلکردنی تورکیا بۆ ناو یەکێتییەکە و چارەسەری کێشەی کورد لەو سیاقەدا کاری کرد بۆ دروستکردنی فشاری نێودەوڵەتی بۆ پشتگیری کردن پرۆسەی ئاشتی و چارەی کێشەی کورد. یەکێک لە نهێنییە گەورەکانی سەرکەوتنی سەرۆک مام جەلال، توانای دروستکردنی کاناڵی نهێنی و پاراستنی متمانە بوو. لە دانوستانەکانی ئۆسلۆدا، ڕۆڵی کلیلی گێڕا لە نزیککردنەوەی هەردوو لا. جەنگیز چاندار لە کتێبەکەیدا “ئەرکی مەحاڵی تورکیا” باس لەوە دەکات کە چۆن مام جەلال توانی ببێتە پردی متمانە لە نێوان لایەنەکاندا.

فاکتەرەکانی سەرکەوتن
یەکێک لە ڕازەکانی سەرکەوتنی سەرۆک مام جەلال، توانای دروستکردنی متمانە لە لای هەردوو لا بوو. تورکەکان دەیانزانی کە مام جەلال پیاوێکی ڕاستگۆیە و بەڵێنەکانی جێبەجێ دەکات. PKKیش دەیزانی کە مام جەلال بەرژەوەندی کورد لەبەرچاو دەگرێ و هەرگیز سازش لەسەر بەها و پرەنسیپە نیشتمانی و نەتەوەییەکان ناکات. مام یەکەم کەس بوو کە بینی PKK دەتوانێت لە ڕێکخراوێکی چەکدارییەوە بگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی. ئەم بینینە، کە لە ١٩٩٣ دەستی پێکرد، ئەمڕۆ دەبینین چۆن بووە بە ڕاستی، کاتێک PKK بڕیار دەدات چەک دابنێت و ڕووبکاتەوە خەباتی سیاسی و یاسایی. مام، باوەڕی بە دیپلۆماسی کەسی هەبوو. پەیوەندییەکانی لەگەڵ: تورگوت ئۆزاڵ دۆستایەتییەکی کەسی کە توانی بیکاتە بەردی بناغەی ئاشتی. عەبدوڵڵا گول، متمانەیەکی قووڵ کە لە ڕێگەیەوە بووە هۆی دەستپێشخەری ٢٠٠٧. سەرکردە تورکەکان، یارمەتیدەر بوون لە دانوستانە نهێنییەکان. تەنانەت کاتێک مام جەلال لە ٢٠١٢ نەخۆش کەوت، کاریگەری لەسەر پرۆسەی ئاشتی بەردەوام بوو. لە ٢٠١٣، کاتێک لە ئەڵمانیا لە نەخۆشخانە بوو، بەرپرسانی تورک سەردانیانکرد. ئەمە نیشانەی ئەوە بوو تورکیا هێشتا وەک کارەکتەرێکی گرنگ و کاریگەر دەیبینێت.

میراتی مام جەلال لە پرۆسەی ئەمڕۆدا – لە تیۆرییەوە بۆ پراکتیک
ئەمڕۆ کە پرۆسەی ئاشتی ٢٠٢٥ بەڕێوە دەچێت، ڕوونە کە مۆدێلی نێوەندگیری مام جەلال بووەتە نەخشەڕێگە: دیدارەکانی DEM لەگەڵ ئۆجەلان، هەمان شێوازی مام جەلال لە دروستکردنی پرد لە نێوان زیندان و سیاسەت. ڕۆڵی یەکێتی، بافڵ تاڵەبانی و قوباد تاڵەبانی بەردەوامن لە درێژەپێدان بە هەمان ڕێگە، پشتگیری پرۆسە دەکەن و ئامادەن بەرپرسیارێتی هەڵبگرن. پەیوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکان هەمان تۆڕی پەیوەندین کە مام جەلال دروستیکردن، ئێستا بەکاردێن بۆ پشتگیری پرۆسەی نوێ. کاتێ PKK لە کۆنگرەی ١٢ی خۆیدا بڕیاری دا کۆتایی بە خەباتی چەکداری بهێنێت، ئەمە جێبەجێکردنی هەمان ئەو بیرۆکەیە بوو کە مام جەلال لە ١٩٩٣ دەستی پێکرد. گۆڕینی PKK لە ڕێکخراوێکی سەربازییەوە بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی، ڕێک ئەو شتەیە کە مام جەلال کاری بۆ دەکرد.

دەرسەکانی نێوەندگیری بۆ داهاتوو
٢٥ ساڵ نێوەندگیری پێویستی بە سەبرێکی زۆر هەیە. مام جەلال هەرگیز نائومێد نەبوو، تەنانەت کاتێک پرۆسەکان شکستیان دەهێنا. مام جەلال نەک تەنها بۆ ئەمڕۆ، بەڵکو بۆ داهاتووش کاری دەکرد. مۆدێلەکەی ئێستا دەبینین چۆن کاردەکات، ٨ ساڵ دوای کۆچی دوایی. بێ متمانە، هیچ نێوەندگیرییەک سەرناکەوێت. مام جەلال ژیانی خۆی تەرخان کرد بۆ دروستکردنی ئەم متمانەیە.

کاتێک میرات دەبێتە نەخشەڕێگە
لە ١١ی تەمموزی ٢٠٢٥، کاتێک PKK خەریکی چەکدانانیەتی و پرۆسەی ئاشتی دەچێتە قۆناغێکی نوێ، ناکرێ ڕۆڵی پێشەنگانەی سەرۆک مام جەلال فەرامۆش بکەین. ئەو ڕابەرە مەزنە ئازادیخواز و دیموکراسیخوازەی کە لە ١٩٩٣ەوە تا ٢٠١٧ بێ وەستان کاری کرد بۆ ئاشتی، ئەمڕۆ میراتەکەی دەبینین چۆن بووەتە ڕاستی. سەرۆک مام جەلال تەنها نێوەندگیر نەبوو، بەڵکو ڤیژنێر بوو، ڕابەریک کە توانی ببینێت ئاشتی چۆن دەکرێت و مۆدێلێکی دروست کرد کە تا ئەمڕۆش کاردەکات. کاتێک سەرۆک بافڵ جەلال تاڵەبانی دەڵێ “ئێمە درێژەپێدەری ڕێبازی مام جەلال’ین”، ئەمە تەنها وتەیەک نییە، بەڵکو بەرنامەی کارە کە ئێستا دەیبینین چۆن جێبەجێ دەبێت. میراتی مام جەلال لە پرۆسەی ئاشتیدا، نموونەیەکە بۆ ئەوەی چۆن سەرکردەیەکی بینا دەتوانێت کاریگەری درێژخایەن دروست بکات کە لە تەمەنی خۆی درێژتر بێت. ئەمڕۆ، کاتێک کورد و تورک پێکەوە بەرەو ئاشتی دەڕۆن، دەتوانین بڵێین: مام جەلال، ڕێگەکەت ڕووناکە و میراتەکەت زیندووە.